Ustawa z dnia 26 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej wprowadziła długo oczekiwane zmiany w prawie spadkowym, w tym istotną nowelizację przepisów dotyczących zachowku (art. 991–1001 Kodeksu cywilnego). Celem nowelizacji jest zapewnienie większej elastyczności w planowaniu sukcesji majątkowej, zwłaszcza w kontekście przedsiębiorstw rodzinnych, przy jednoczesnym zrównoważeniu interesów osób uprawnionych do zachowku.
W niniejszym artykule omawiamy najważniejsze zmiany oraz ich praktyczne konsekwencje – w szczególności sytuacje, w których osoba pominięta w testamencie może zostać pozbawiona prawa do zachowku lub znacząco ograniczona w jego dochodzeniu.
1. Zrzeczenie się prawa do zachowku – nowe możliwości kontraktowe
Zgodnie z art. 1048 § 2 k.c. (dodanym ustawą o fundacji rodzinnej), spadkobierca ustawowy może zawrzeć ze spadkodawcą umowę o zrzeczenie się prawa do zachowku – zarówno w całości, jak i w części. Umowa taka musi być zawarta w formie aktu notarialnego.
Jest to fundamentalna zmiana, ponieważ wcześniej możliwość rezygnacji dotyczyła wyłącznie dziedziczenia jako takiego, a nie roszczenia o zachowek. Obecnie możliwe jest zatem trwałe wyłączenie potencjalnych roszczeń osób bliskich spadkodawcy, co znacząco zwiększa swobodę testowania i planowania sukcesji.
Praktyczna konsekwencja: Osoba, która podpisała taką umowę, nie może dochodzić zachowku, nawet jeśli została pominięta w testamencie lub fundacji rodzinnej.
2. Nowe zasady obliczania substratu zachowku – wyłączenie niektórych darowizn
Wprowadzenie fundacji rodzinnej wiąże się z dodatkowymi regulacjami dotyczącymi darowizn oraz świadczeń podlegających doliczeniu do substratu zachowku (art. 993–996 k.c.).
Zgodnie z art. 993 § 1¹ k.c., do substratu zachowku nie dolicza się wartości mienia wniesionego do fundacji rodzinnej przez spadkodawcę ponad 10 lat przed jego śmiercią, jeżeli nie był on jej beneficjentem. To rozwiązanie ma na celu umożliwienie sukcesji biznesowej bez ryzyka paraliżu finansowego fundacji wskutek licznych roszczeń o zachowek.
Praktyczna konsekwencja: Uprawniony do zachowku może nie mieć podstaw do dochodzenia roszczenia, jeżeli majątek został przekazany do fundacji rodzinnej odpowiednio wcześniej i zgodnie z przepisami.
3. Rozłożenie na raty, odroczenie i obniżenie zachowku – nowy art. 997¹1 k.c.
Zgodnie z art. 997¹1 k.c., sąd może – na wniosek osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku –:
-
odroczyć termin zapłaty zachowku;
-
rozłożyć go na raty na okres nie dłuższy niż 5 lat (w wyjątkowych przypadkach – 10 lat);
-
obniżyć jego wysokość, jeżeli pełna zapłata prowadziłaby do „rażącej niesprawiedliwości” lub byłaby „szczególnie uciążliwa”.
Nowelizacja stanowi odpowiedź na dotychczasową krytykę instytucji zachowku jako sztywnego mechanizmu, który nierzadko prowadził do konieczności sprzedaży rodzinnego przedsiębiorstwa lub nieruchomości w celu realizacji roszczeń.
Praktyczna konsekwencja: Uprawniony do zachowku nie tylko otrzyma środki z opóźnieniem, ale w niektórych przypadkach – otrzyma mniej, niż wynikałoby to z przepisów ogólnych.
4. Wydziedziczenie, niegodność i odrzucenie spadku – klasyczne przesłanki utraty prawa do zachowku
W dalszym ciągu aktualne pozostają przesłanki całkowitego pozbawienia zachowku, tj.:
-
wydziedziczenie (art. 1008 k.c.), o ile nastąpiło z ważnej przyczyny i zostało wyraźnie wskazane w testamencie;
-
uznanie za niegodnego (art. 928 k.c.), np. w przypadku przestępstwa wobec spadkodawcy;
-
odrzucenie spadku, co oznacza jednocześnie rezygnację z prawa do zachowku.
5. Orzecznictwo: zachowek jako roszczenie podlegające ocenie pod kątem nadużycia prawa
Warto wspomnieć o stanowisku Sądu Najwyższego wyrażonym m.in. w wyroku z 28 marca 2018 r., V CSK 428/17, w którym podkreślono, że dochodzenie zachowku może zostać uznane za nadużycie prawa, jeśli byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Choć przesłanka ta ma charakter wyjątkowy, może mieć zastosowanie np. wobec spadkobiercy, który zerwał więzi rodzinne, działał na szkodę spadkodawcy lub wykorzystywał sytuację życiową pozostałych członków rodziny.
Podsumowanie
Nowe przepisy zmieniają filozofię prawa spadkowego: z ochrony „automatycznego” udziału w spadku na rzecz większej autonomii spadkodawcy w rozporządzaniu majątkiem za życia i po śmierci. Osoby pominięte w testamencie nie mogą już liczyć na zachowek „z automatu” – zwłaszcza jeśli wcześniej wyraziły zgodę na zrzeczenie się go, lub jeśli spadkodawca odpowiednio wcześniej przygotował się na przekazanie majątku poza ich zasięgiem.
To dobry moment, by zacząć myśleć o sukcesji z wyprzedzeniem – zanim dojdzie do rodzinnych konfliktów po śmierci spadkodawcy.
Chcesz wiedzieć, jak najlepiej zabezpieczyć interesy swoje lub swojej rodziny w świetle nowych przepisów? Skontaktuj się z nami – wspólnie znajdziemy najlepsze rozwiązanie.
